Anasayfa / Beyin G├╝c├╝ / Zihniniz ne kadar esnek?

Zihniniz ne kadar esnek?

Bir insan─▒n zihniyetini de─či┼čtirmek atomu par├žalamaktan bile zor! Bebeklikte esnek olan zihin okul ├ža─č─▒nda kat─▒la┼čmaya ba┼člar. O g├╝ne kadar kolayca de─či┼čtirdi─či fikirler art─▒k yenilenmekte zorlan─▒r, yeniye kar┼č─▒ diren├ž olu┼čtururÔÇŽ┬á┼×├Âyle bir sahne d├╝┼č├╝n├╝n: Anne-baba salonda oturuyorlar, baba d├Ârt ya┼č─▒ndaki k─▒z─▒na, ÔÇťK─▒z─▒m sen d├╝nyaya nas─▒l geldin?ÔÇŁ diye soruyor. K─▒z elindeki bez bebekle oynamaya devam ederken fevkalade bilmi┼č bir edayla: ÔÇťBeni leylekler getirdi.ÔÇŁ diyor. Bu cevaba ┼ča┼č─▒ran kimse yoktur hayatta. Bu masum ak─▒l y├╝r├╝tme ho┼čumuza gider. Y├╝z├╝m├╝zde, kar┼č─▒ koyamad─▒─č─▒m─▒z bir g├╝l├╝mseme olu┼čur.

Z─░HN─░YET DE─×─░┼×T─░RMEK ATOMU PAR├çALAMAKTAN ZOR!

Ama hi├ž birimiz ÔÇťBu ├žocuk geri zek├ól─▒ galiba.ÔÇŁ diye d├╝┼č├╝nmeyiz. D├╝nyada hi├žbir anne-baba bunu kendine dert etmez. Herkes birka├ž y─▒l i├žinde bu saf ama yanl─▒┼č d├╝┼č├╝ncenin yerine do─čru bilginin yerle┼čece─čini bilir. T─▒pk─▒ bilgisayar programlar─▒ gibi, eski s├╝r├╝m├╝n yerine yenisi gelecektir. ├ç├╝nk├╝, ├žocuk zihninde inan─▒lmaz bir ├Â─črenme ve esneklik kabiliyeti vard─▒r. Merak d├╝rt├╝s├╝yle ├Â─črenir ve kendini yeniler.

Fakat ilkokul ├ža─č─▒nda bu esnek zihin, kat─▒la┼čmaya ba┼člar. O g├╝ne kadar kolayca de─či┼čtirdi─či fikirler art─▒k yenilenmekte zorlan─▒r, yeniye kar┼č─▒ diren├ž olu┼čturur. Bu d├Ânemden sonra ├Â─črenece─či bilgiler ansiklopedik bilgiler olabilir; fizik, kimya ├Â─črenebilir hatta doktora da yapabilir ama bir yeti┼čkinin zihniyetini de─či┼čtirmek giderek zorla┼č─▒r. (Howard Gardner)

Bir konuda bir anlay─▒┼č olu┼čturduktan sonra art─▒k ak─▒l, bunu korumak i├žin ├žal─▒┼č─▒r ve de─či┼čtirmek istemez. Kendisine gelen yeni bilgileri o konuda olu┼čturmu┼č oldu─ču g├Âr├╝┼če g├Âre kabul veya reddeder. E─čer edindi─či bilgi, ki┼činin sahip oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ do─čruluyorsa mutlu olur, bilgiyi kabul eder. Aksine gelen yeni bilgi, sahip oldu─ču g├Âr├╝┼čle ├želi┼čiyorsa mutsuz olur, bilgiyi reddeder. Genellikle bilgi objektif de olsa bilimsel de olsa ki┼činin zihnindeki bu direnci a┼čamaz. Bilim adamlar─▒ zihnimizdeki bu sapmaya do─črulama sapmas─▒ ad─▒n─▒ veriyor. (Confirmation Bias ÔÇô Peter C. Wason)

ABDÔÇÖde 2004 ba┼čkanl─▒k se├žimleri ├Âncesinde, on be┼č Demokrat ve on be┼č Cumhuriyet├ži se├žmen ├╝zerinde yap─▒lan ara┼čt─▒rma, do─črulama sapmas─▒n─▒ kan─▒tlayan iyi bir ├Ârnek. Cumhuriyet├ži ba┼čkan aday─▒ BushÔÇÖun, apa├ž─▒k ├želi┼čkilerle dolu konu┼čmas─▒n─▒ dinleyen Cumhuriyet├ži se├žmenlerin beynindeki hareketler, fMRI teknolojisiyle incelendi. Bu deneyde, kendi adaylar─▒n─▒n ├želi┼čkileri, Cumhuriyet├žilerin beyinlerinin ak─▒l ve mant─▒k b├Âlgesinde (sol taraf) hi├žbir etki ve hareketlilik yaratmad─▒, bu ├želi┼čkiler ├╝zerine ak─▒l y├╝r├╝tm├╝yorlard─▒. Ama duygulara ev sahipli─či yapan beynin sa─č taraf─▒nda k─▒p─▒rdanmalar g├Âzlendi. BushÔÇÖun ├želi┼čkilerinden duygusal bir huzursuzluk duymu┼člard─▒. ─░zleyen dakikalarda, bu duygusal gerilimi azaltmak i├žin her biri, BushÔÇÖun konu┼čmas─▒ndaki ├želi┼čkilere, kendi zihniyetlerine uygun ÔÇťhakl─▒ÔÇŁ nedenler bulup Ba┼čkan aday─▒n─▒n ne kadar ÔÇťtutarl─▒ÔÇŁ oldu─čunu anlatmak i├žin ├žaba g├Âsterdiler.

Daha da ├Ânemlisi bu se├žmenler, kendi adaylar─▒n─▒n ├želi┼čkilerine kendilerine ├Âzg├╝ bir a├ž─▒klama getirip bu ├želi┼čkileri ortadan kald─▒ran bir yoruma ula┼čt─▒klar─▒nda, beyinlerinin ÔÇť├Âd├╝l ve hazÔÇŁ b├Âlgeleri canland─▒ ve a┼č─▒r─▒ hareketlendi. Se├žmenler kendi adaylar─▒n─▒n sa├žmal─▒klar─▒n─▒ i├žlerine sindirme y├Ântemini bulduklar─▒nda mutlu olmu┼člard─▒. (Bu ara┼čt─▒rmada, Demokrat se├žmenler ve Demokrat aday Kerry i├žin de ayn─▒ sonu├žlar elde edildi.) (Michael Shermer)

Bu deney, insanlar─▒n inan├žlar─▒n─▒n objektif de─čerlendirme yapmalar─▒n─▒ engelledi─čini bilimsel olarak kan─▒tl─▒yordu. ─░nsanlar sadece nas─▒l bak─▒yorlarsa ├Âyle g├Ârm├╝yorlard─▒ daha da ileri gidiyorlar, ger├žekleri ├žarp─▒tarak kendi inan├žlar─▒na uyduruyorlard─▒.

zihin

Do─črulama sapmas─▒ sadece siyasi konularda ortaya ├ž─▒kan bir sapma de─čil. ─░nsan zihni hayat─▒n her alan─▒nda ayn─▒ direnci g├Âsteriyor. Bu diren├ž ├Âzel ili┼čkilerimizde de bir ┼čirketteki ili┼čkilerimizde de mevcut. Asl─▒nda hepimiz bu direncin fark─▒nday─▒z, sadece ad─▒na fMRI denilen teknoloji, zaten fark─▒nda oldu─čumuz bu sapmay─▒ bilimsel olarak ispatl─▒yor. Yoksa hepimiz arkada┼č─▒m─▒z─▒n veya e┼čimizin bir konudaki zihniyetini de─či┼čtirmenin ne kadar zor oldu─čunu ki┼čisel deneyimlerimizden pek├ól├ó biliyoruz.

Sigara paketleri ├╝zerindeki uyar─▒lar─▒n sigara tiryakilerini hi├ž etkilememesi de Do─črulama Sapmas─▒ÔÇÖn─▒n bir sonucudur. Birka├ž y─▒l ├Ânce, ABDÔÇÖde, yine fMRI kullan─▒larak yap─▒lan deneylerde, tiryakilerin bu uyar─▒lar─▒ okuduklar─▒nda, sigaradan de─čil uzakla┼čmalar─▒n─▒ daha fazla sigara i├žmeyi arzulad─▒klar─▒n─▒ kan─▒tland─▒. (Martin Lindstrom)

Bir ki┼činin veya bir toplulu─čun zihniyetini, mant─▒k y├╝r├╝terek veya bilimsel kan─▒tlarla de─či┼čtirmeye ├žal─▒┼čmak; ├žo─ču kez onlar─▒n zihinlerinde arzu edilenin tam tersi bir d├╝┼č├╝nceyi per├žinliyor. ├ç├╝nk├╝ insan beyni her mant─▒kl─▒ a├ž─▒klamaya kendi zek├ós─▒n─▒ ve yarat─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ kullanarak kendi kar┼č─▒ fikrini olu┼čturma yetene─čine sahip. ├çeli┼čkili gibi g├Âr├╝nse de bir insan─▒n g├Âr├╝┼č├╝n├╝ mant─▒kla y─▒kmaya ├žal─▒┼čmak o g├Âr├╝┼č├╝n s├Âz konusu ki┼čide daha da sa─člamla┼čmas─▒na yol a├ž─▒yor. (D├╝nyada en adaletli da─č─▒t─▒lm─▒┼č ┼čey ak─▒ld─▒r)

Bir ┼čirkette de ├žal─▒┼čanlar─▒n yeni bir fikri kabul etmesinin ├Ân├╝ndeki en b├╝y├╝k engel daha ├Ânce sahip olduklar─▒ fikirlerdir. Burada yeni fikrin daha iyi daha do─čru daha ├╝st├╝n olmas─▒ de─čil, yeninin eski g├Âr├╝┼č├╝ do─črulamamas─▒d─▒r.

Buraya kadar anlatmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m i┼čin bireysel yani psikolojik taraf─▒yd─▒. Bu konunun bir de toplumsal bir kimlik boyutu var.

Yeti┼čkin bir insan─▒n bir konudaki zihniyeti onun toplum i├žindeki kimli─či belirleyen ├Ânemli bir etkendir. Bir insan─▒n kimli─či sadece hangi mesle─če sahip oldu─ču hangi i┼či yapt─▒─č─▒ hangi gelir d├╝zeyinde oldu─ču ve neyi t├╝ketti─čiyle de─čil ayn─▒ zamanda onun hangi zihniyete sahip oldu─čuyla da belirlenir. Bu nedenle, bir konuda bir kere bir fikir sahibi olup onu ba┼čkalar─▒yla payla┼čt─▒─č─▒ andan itibaren insanlar o fikre s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ba─član─▒rlar. Bu zihniyet, art─▒k o ki┼činin kimli─činin bir par├žas─▒ olmu┼čtur. Sanki bu zihniyeti de─či┼čtirmek bir zay─▒fl─▒k belirtisi olacak, adeta o insanda kimliksizlik yaratacakt─▒r.

├ľzellikle bizim toplumumuzda bir ki┼činin ├Ânemli bir konuda fikrini de─či┼čtirmesi onun toplumsal konumunu zedeleyen bir etken olarak de─čerlendirilir. En masum deyimiyle ÔÇťetkilenmekÔÇŁ bile bizim k├╝lt├╝r├╝m├╝zde zay─▒fl─▒k belirtisidir. Oysa sadece ileti┼čim sekt├Âr├╝ de─čil, i┼č hayat─▒n─▒n tamam─▒ ve siyaset etkileme ├╝zerine kuruludur. Etkilemenin ve etkilenmenin olmad─▒─č─▒ bir yerde geli┼čme, b├╝y├╝me, olgunla┼čma olmaz. (Bu konu ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir yaz─▒ konusu olacak kadar geni┼č ve zevkli.)

Bu bak─▒mdan bir ┼čirkette bir liderin, de─či┼čimi hayata ge├žirme ├žabas─▒n─▒n ├Ân├╝ndeki en b├╝y├╝k engel o g├╝ne kadar ┼čirketin i├žinde olu┼čmu┼č zihniyettir. Mevcut fikirlerine ve i┼č yapma bi├žimlerine s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ba─čl─▒ olan ve bunu savunan ├žal─▒┼čanlar, bu fikirlerini terk etmek konusunda son derece tutucu davran─▒rlar. Mevcut olandan vazge├žip yeniyi benimsemeleri onlar─▒n ├╝zerinde grup bask─▒s─▒ olu┼čturur. Sahip olduklar─▒ndan vazge├žerlerse kimliklerinin a┼č─▒naca─č─▒ tedirginli─čini ya┼čarlar. Bu da ┼čirketlerde stat├╝konun her zaman ├žok diren├žli olmas─▒na neden olur.

Her de─či┼čimin ├Ân├╝ndeki en b├╝y├╝k engel zihinlerdeki bu diren├žtir. Bu direncin hem psikolojik (do─črulama sapmas─▒) hem de kimlikle ilgili toplumsal nedenleri vard─▒r.

─░┼čte de─či┼čim zamanlar─▒nda liderin a┼čmas─▒ gereken en zor engel, ba┼čta ├žal─▒┼čanlar olmak ├╝zere, b├╝t├╝n i┼č payda┼člar─▒n─▒n zihniyetindeki bu diren├žtir. Baz─▒ liderler bu zihniyet de─či┼čimini yapman─▒n zorlu─čuyla m├╝cadele etmek yerine, ├žal─▒┼čanlara ├Âd├╝l ÔÇô ceza y├Ântemleri uygulayarak sonu├ž almay─▒ ve zihniyeti de─či┼čtirmeksizin sadece davran─▒┼člar─▒ de─či┼čtirmeyi hedefliyorlar. Ben bu t├╝r Otokratik liderlerin ancak k─▒sa d├Ânemli ba┼čar─▒lar elde edebilecekleri d├╝┼č├╝n├╝yorum. Kal─▒c─▒ de─či┼čimler i├žin daha k├Âkl├╝ ve kal─▒c─▒ olan─▒ yapman─▒n yani zihniyeti de─či┼čtirmenin gerekti─čine inan─▒yorum. ├ç├╝nk├╝ ger├žek de─či┼čim, zihniyet de─či┼čimidir. Zihniyette de─či┼čim yapmadan bireysel ya da kurumsal hi├ž bir de─či┼čimin kal─▒c─▒ sonu├žlar vermesi beklenemez.

Lider, kendi zihin yap─▒s─▒n─▒ de─či┼čtirme cesareti g├Âsteren ve ├Ânce mevcutla ba─člar─▒n─▒ kopartabilen ve sonra da hayal etti─či de─či┼čimi kendisini takip edenlerin g├Âz├╝nde canland─▒rabilen ki┼čidir.

Fakat liderin de─či┼čim gere─čini ve gelecek tasar─▒m─▒n─▒ sadece mant─▒kl─▒ bir ┼čekilde a├ž─▒klayarak ├ževresini ikna etmesi yukar─▒da anlatt─▒─č─▒m nedenlerden dolay─▒ neredeyse m├╝mk├╝n de─čildir. Bu yaz─▒da anlatmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m gibi de─či┼čimi savunan her mant─▒ksal a├ž─▒klama ├žal─▒┼čanlar─▒n─▒n mevcut yap─▒ya daha da ba─članmalar─▒na neden olur.

Liderlik ikna etme i┼čidir ama mant─▒k ikna etmede ba┼čar─▒ elde edilebilecek bir y├Ântem de─čildir. Hi├ž kimse kendine mant─▒kl─▒ a├ž─▒klama yap─▒ld─▒─č─▒ i├žin sahip oldu─ču d├╝┼č├╝ncesinden vazge├žmez. Hi├žbir lider sadece mant─▒k kullanarak ba┼čar─▒l─▒ olamaz. EinsteinÔÇÖ─▒n dedi─či gibi ÔÇť─░nsanlar─▒n zihniyetini de─či┼čtirmek atomu par├žalamaktan daha zordur.ÔÇŁ

zihin

Liderin de─či┼čimi hayata ge├žirebilmesi i├žin ba┼čka y├Ântemler kullanmas─▒ gerekir. Son y─▒llarda bu konuda ├Ânemli bir geli┼čme oldu. ─░lk bak─▒┼čta i┼č hayat─▒na uzak bir kavram olarak d├╝┼č├╝n├╝len ├Âyk├╝ anlatma y├Ânteminin insan─▒ zihnindeki direnci en kolay a┼čan y├Ântem oldu─ču ke┼čfedildi. Bir├žok yazar, bir fikrin iletilmesinde ve kar┼č─▒ taraf─▒ ikna etmede en g├╝├žl├╝ y├Ântemin ├Âyk├╝ anlatma (storytelling) oldu─ču fikrinde birle┼čti. Bu konuda bir├žok ba┼čar─▒l─▒ uygulama ├Ârnekleri ortaya ├ž─▒kt─▒. Say─▒s─▒z kitaplar yay─▒nland─▒ ve sadece bu y├Ântemi kullanan ileti┼čim ve dan─▒┼čmanl─▒k ┼čirketleri faaliyete ge├žti.

Benim de ├žok ilgimi ├žeken bu y├Ântemi bir sonraki yaz─▒mda ele al─▒p, anlatmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒m.

Yazan : Temel Aksoy

Hakk─▒nda ├ľzg├╝r ┼×AH─░N

T├╝rkiye'nin en b├╝y├╝k ki┼čisel geli┼čim sitesi olan kendinigelistir.com projesinin sahibidir. 2006 y─▒l─▒ndan bu yana #ki┼čiselgeli┼čim alan─▒nda bir├žok yenili─či b├╝nyesinde bulundurdu─ču sitede "beden dili, ileti┼čim teknikleri, ba┼čar─▒ hikayeleri, motivasyon teknikleri, ├Âzg├╝ven geli┼čimi" gibi bir ├žok ana tema ├╝zerine yazar, ├žizer, karalar, ├Â─čretmeye ├žal─▒┼č─▒r.