Sezgiler ve Goriller

Sezgisel karar alman─▒n g├╝venirli─čini test etmek i├žin g├Âzden ka├žmas─▒ neredeyse imkans─▒z olan gorillerden yararlan─▒ld─▒. Ancak ara┼čt─▒rmaya kat─▒lanlar─▒n yar─▒s─▒ gorili g├Âzden ka├ž─▒rd─▒! Neden miÔÇŽ┬áOn y─▒l kadar ├Ânce, Amerikal─▒ iki gen├ž psikolog, Dan ve Chris HarvardÔÇÖda bir ara┼čt─▒rmaya imza att─▒. Sonu├žlar─▒n─▒ da G├Âr├╝nmez GorilÔÇŁ adl─▒ kitaplar─▒nda toplad─▒lar. Ara┼čt─▒rma s├╝rprizlerle doluydu. ─░ki gen├ž, bu ara┼čt─▒rmalar─▒yla 2004 y─▒l─▒nda Nobel ├Âd├╝l├╝n├╝n sahibi oldu. Kitap, ge├žti─čimiz ay T├╝rkiyeÔÇÖda yay─▒nland─▒. Al─▒p okudum. Ba┼čta kendiminkiler olmak ├╝zere di─čer insanlar─▒n sezgilerine bak─▒┼č─▒m de─či┼čti. Neyse, ara┼čt─▒rmam─▒z─▒ anlatarak yaz─▒ya ba┼člayal─▒m.

YOKSA GOR─░L─░ G├ľRMED─░N─░Z M─░?

Dan ve Chiris bir deney i├žin ├Â─črencilerden olu┼čan g├Ân├╝ll├╝lerden yakla┼č─▒k bir dakika s├╝ren bir filmi izlemelerini istiyordu. Filmde birileri siyah, de─čerleri beyaz giymi┼č iki basketbol tak─▒m─▒n─▒n oyuncular─▒ aras─▒ndaki pasla┼čma g├Âsteriliyordu. ├ľ─črencilerden istenen, konsantre olarak, hangi tak─▒m─▒n ka├ž pas att─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenmekti. Ama iki gen├ž ara┼čt─▒rmac─▒n─▒n ger├žek amac─▒ pasla┼čmayla ilgili de─čildi. Pas sayma g├Ârevinin amac─▒, denekleri ekrandaki bir ┼čeyle me┼čgul etmekti. Filmin yar─▒s─▒na do─čru, goril k├Âst├╝m├╝ giymi┼č bir k─▒z ├Â─črenci ekrana giriyor, oyuncular aras─▒nda duruyor, kameran─▒n kar┼č─▒s─▒na ge├žiyor, g├Â─čs├╝n├╝ yumrukluyor, dokuz saniye kald─▒ktan sonra da gidiyordu. G├Âsterinin ilgin├ž taraf─▒ i┼čte buradayd─▒. Filmi seyredenlerden yar─▒s─▒, babketbolculara konsantre olduklar─▒ndan gorili g├Ârmemi┼člerdi. Devam─▒n─▒ Chris ve DanÔÇÖdan dinleyelim: ÔÇťDeneklere pas say─▒s─▒n─▒ sorduktan sonra daha ├Ânemli sorulara ge├žiyorduk.

SORU: Sayma i┼člemini yaparken ola─čand─▒┼č─▒ bir ┼čey dikkatinizi ├žekti mi?
CEVAP: Hay─▒r.
SORU: Oyunculardan ba┼čka bir ┼čey g├Ârd├╝n├╝z m├╝?
CEVAP: Evet. Baz─▒ asans├Ârler vard─▒. Ayr─▒ca duvarlara S harfi ├žizilmi┼čti. SÔÇÖlerin amac─▒n─▒n ne oldu─čunu anlamad─▒m.
SORU: Oyunculardan ba┼čka kimseyi g├Ârd├╝n├╝z m├╝?
CEVAP: Hay─▒r.
SORU: Bir goril dikkatinizi ├žekti mi?
CEVAP: Ne?

sezgiler ve goriller

Deney, farkl─▒ ko┼čullar alt─▒nda, farkl─▒ t├╝r gruplarla, farkl─▒ ├╝lkelerde pek ├žok kez tekrard─▒. Sonu├ž hep ayn─▒ ├ž─▒k─▒yordu. Filmi g├Âr├╝p gorilleri fark etmeyenler ikinci kez izledikten sonra ÔÇťBunu g├Ârmemi┼č miyim? OlamazÔÇŁ diye tepki veriyorlard─▒. Peki acaba gorili g├Âr├╝nmez k─▒lan neydi? Bu alg─▒ yan─▒lsamas─▒, beklenmedik bir nesneye dikkat edilmemesinden kaynaklan─▒yordu. Bilimsel ad─▒ ÔÇÖdikkat eksikli─či kaynakl─▒ k├Ârl├╝kÔÇÖt├╝. Kitapta pek ├žok ilgin├ž ├Ârnek yer al─▒yordu. Bunlardan birini anlatal─▒m: 1995 y─▒l─▒nda polis bir grubu koval─▒yordu. Polisin aras─▒nda hayli deneyimli, ├Âd├╝l sahibi bir memur vard─▒. Ad─▒ Conley idi. Ka├žanlardan birini yakal─▒yor ama tam bu yakalaman─▒n oldu─ču yerde, bir sivil polis arkada┼č─▒ di─čer ka├žanlardan feci dayak yiyordu. Coley, i┼čte bu sahneyi g├Ârmemi┼čti. T─▒pk─▒ gorilleri g├Âremeyenler gibiÔÇŽ Davadan sonra su├žlanan tek ki┼či Conley oluyordu. Savc─▒lar, ConleyÔÇÖin yalanc─▒ ┼čahitlikle ve adaleti engellemekle itham ediyorlar ve 34 ay hapis cezas─▒na ├žarpt─▒r─▒yorlard─▒. Conley, bu karar ├╝zerine Boston Polis KuvvetleriÔÇÖnden kovulmu┼čtu. Yaln─▒z, Conley davas─▒yla u─čra┼čan bir gazeteci, i┼či ciddiye al─▒yor kendisini DanÔÇÖin laboratuvar─▒nda g├Ât├╝r├╝yordu. Yap─▒lan ara┼čt─▒rmada Conley filmi seyrederek gorili g├Ârm├╝┼čt├╝. Goril ara┼čt─▒rmalar─▒ yarg─▒y─▒ ikna etmi┼čti. Olaydan bir y─▒l kadar sonra Conley yeniden BostonÔÇÖdaki polislik g├Ârevine d├Ânecekti. G├Ârevde olmad─▒─č─▒ y─▒llar i├žin 647 bin dolar tazminat alm─▒┼č, 2007 y─▒l─▒nda da dedektifli─če terfi etmi┼čti.

Ba┼čka bir ├žarp─▒c─▒ ├Ârnek verelim. 2001 y─▒l─▒n─▒n ┼čubat ay─▒nda Hawai yak─▒nlar─▒nda seyreden USS Greenville n├╝kleer denizalt─▒s─▒n─▒n kaptan─▒ Scott Waddle, birden su y├╝z├╝ne ├ž─▒kma emri vermi┼čti. Emirle birlikte b├╝y├╝k bir g├╝r├╝lt├╝ kopmu┼čtu. Denizalt─▒, bir Japon bal─▒k├ž─▒ gemisinin tam alt─▒ndan h─▒zla y├╝zeye ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Peki yanl─▒┼č giden neydi? ─░leri teknoloji ├╝r├╝n├╝ bir denizalt─▒ en yeni sonar─▒ kullanmas─▒na ve deneyimli bir m├╝rettebata sahip olmas─▒na ra─čmen, burnunun dibindeki 70 metrelik gemiyi nas─▒l g├Ârememi┼čti? NBC muhabiri Stone Philips, olay ├╝zerinde kaleme ald─▒─č─▒ yaz─▒da ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yordu: ÔÇťWaddle periskop ba┼č─▒nda daha uzun kalsa ya da periskopu biraz yukar─▒ kald─▒rsa, Japon bal─▒k├ž─▒ gemisini g├Ârebilirdi. ├ťstelik, kaptan do─čru y├Âne bakt─▒─č─▒ndan hi├ž ┼č├╝phesi olmad─▒─č─▒n─▒ ifade ediyordu. Yaln─▒z kaptan ├žok ├Ânemli bir ┼čey daha s├Âyl├╝yordu: ÔÇťOnu g├Ârmek i├žin bakm─▒yordum. G├Ârmeyi de beklemiyordum.ÔÇŁ

Peki Chris ve DanÔÇÖin bu ara┼čt─▒rmalarda ├ž─▒kard─▒klar─▒ sonu├žlar neler? ÔÇťSezgilerinize kar┼č─▒ uyan─▒k olun. Zihinsel h─▒zl─▒ idrak sistemlerimiz, ├ž├Âzmek ├╝zere evrimle┼čti─či i├žin sorunlar─▒ ├ž├Âzmekte ├žok ba┼čar─▒l─▒d─▒r. Ama k├╝lt├╝rlerimiz, toplumlar─▒m─▒z ve teknolojilerimiz art─▒k atalar─▒m─▒z─▒n zaman─▒ndakinden daha ├žok karma┼č─▒k. Pek ├žok durumda sezgiler, modern d├╝nyan─▒n sorunlar─▒n─▒ ├ž├Âzmeye iyi adapte olam─▒yorlar. ├ľzellikle ├Ânemli konularda rasyonel analiz yerine sezginize g├╝venmeden ├Ânce iki kez d├╝┼č├╝n├╝n ve karar verme d├╝rt├╝lerine kar┼č─▒ sezginini daima ├žare oldu─čunu s├Âyleyenlere kar┼č─▒ uyan─▒k olunÔÇŁ diyorlar.

Yazan : Ayd─▒n Demirer / ─░┼čte ─░nsan

Hakk─▒nda ├ľzg├╝r ┼×AH─░N

T├╝rkiye'nin en b├╝y├╝k ki┼čisel geli┼čim sitesi olan kendinigelistir.com projesinin sahibidir. 2006 y─▒l─▒ndan bu yana #ki┼čiselgeli┼čim alan─▒nda bir├žok yenili─či b├╝nyesinde bulundurdu─ču sitede "beden dili, ileti┼čim teknikleri, ba┼čar─▒ hikayeleri, motivasyon teknikleri, ├Âzg├╝ven geli┼čimi" gibi bir ├žok ana tema ├╝zerine yazar, ├žizer, karalar, ├Â─čretmeye ├žal─▒┼č─▒r.